Pela "İran" ferqê çım ra viyarnayışan

1,921 bayti debiyay de ,  8 years ago
m
nê vurnaye xulasa
m
====Raverê İslam (İ.V 625 – İ.P 651 ) ====
[[File:Map of the Achaemenid Empire.jpg|thumb|right|300px|[[İmperatoriya Hexamenışiyan]]]]
[[File:Safavid Empire 1501 1722 AD.png|thumb|right|300px|İmparatoriya Safewiyan]]
[[File:MohammadRezaPahlavi1977.jpg|thumb|right|300px|[[Mıhemmed Rıza Pehlewi|Mıhemmed Rıza Şah]] u [[Farah Pehlewi]]]]
→ ''Bıvênên [[Mucadeley Sasani u Bizans]]''
 
[[Elam|Sivilizasyonê Elami]] İran de sivilizasyonê tewr kıhano.Eno sivilizasyon erdê veroc-rocawan İran de ameyo meydan u İV 500i ra dewam kerdo.Bahdo [[Medya|Medi]] ameyo erdê İrani rê u [[Medya]] biyo saz(İV 625 ).[[Medya]] İV 559 de biyo xırabe.[[Medya]] yew İmperatoriyê Persi nêbiyo.Serra İV 559 de [[Kûruşo Gırd]] [[Medya]] xırab kerdo u İV [[550]] de [[İmperatoriya Hexamenışiyan]] saz kerdo.Dewrê [[Kûruşo Gırd]] u [[Darius I]] de [[İmperatoriya Hexamenışiyan]] dınya de imperatoriya tewr qewtıne,gırde u tewr hera biyo.<ref>http://public.wsu.edu/~dee/MESO/PERSIANS.HTM</ref>Erdê xo rocvetış de [[Hindıstan]],rocawan de [[Bulğarıstan]],[[Yunanıstan]],[[Deryayo Sıpê|Deryayo Miyanên]],[[Libya]],zıme de dormey [[Romanya]] u veroc de [[Habêş|Habêşıstan]] biyo.Serra İV 500 de [[Mucadeley Persi u Yunani]] sıfte kerdo.Eno mucadeley de Persi ğelib biyo u Persi İ.V. 480 de paytextê Yunanan [[Atina]] işğal kerdo.Serra IV 449 de be [[Haştiyê Callias]] mucadeley qadiyeno.<ref>http://www.vohuman.org/Article/Historical%20perspective%20on%20Zoroastrianism.htm</ref>İV seserra 3ın de [[İmperatoriya Hexamenışiyan]] biyo zeyıf u İV 333 de [[İskendero Gırd]] peyêno [[Leco Issus]]i erdê İrani işğal kerdo.Mabênê İV 323 u İV 63 de İran de [[İmparatoriya Selewkosa]] hukım kerdo.<ref>http://www.iranchamber.com/history/seleucids/seleucids.php</ref>Serra İV 247 de [[İmperatoriya Parti]] saz biyo u İ.P 224 de xırab biyo.[[İmperatoriya Parti]] erdê İrani teqriben 400 serri hukım kerdo.Serra İP 224 de [[Erdeşir I]] [[İmperatoriya Parti]] xırab kerdo u [[İmperatoriya Sasani]] saz kerdo.[[İmperatoriya Sasani]] erdê İrani de 450 serri hukım kerdo u raverê İslam imperatoriya tewr peyêni biyo.
===Dewrê Miyanêne (652–1501) ===
[[File:Safavid Empire 1501 1722 AD.png|thumb|right|300px|İmparatoriya Safewiyan]]
Serrê 600ıne de [[Erebi]] erdê İran işğal kerdo u [[İmperatoriya Sasani]] biyo xırab.Bahdo işğali İslambiyayışê İran sıfte kerdo ema İran pêr İslami nêbiyo.İslambiyayışê İran seserra 9ıne de qadiyeno.Dewrê Miyanêne de İran de [[Emeviy]],[[Ebbasiy]],[[Tahiriy]],[[Samaniy]],[[Ğazneviy]],[[İmperatoriya Selçukiyano Gırd]],[[Xarezmşahiy]],[[Moğolıstan|Moğoli]] u [[Timuriy]] hukım kerdo.Dewrê Miyanêne de [[Moğolıstan|Moğoli]] erdê İrani işğal kerdo u erdê İrani zaf biyo xırabe.[[Moğolıstan|Moğoli]]erdê İrani de zaf terteley kerdo,mabênê 1220 u 1260 be veşaney u terteley nıfusê İrani 2,500,000 ra 250,000 kemayeyo.<ref>http://www.sfusd.k12.ca.us/schwww/sch618/Ibn_Battuta/Battuta%27s_Trip_Three.html</ref>
===Dewrê Vermodernite (1501–1921)===
 
===Dewrê Bahdo Modernite (1921–)===
[[File:MohammadRezaPahlavi1977.jpg|thumb|right|300px|[[Mıhemmed Rıza Pehlewi|Mıhemmed Rıza Şah]] u [[Farah Pehlewi]]]]
Peyênê Vermodernite serra 1925 de [[Rıza Şah]] [[Kaçari]] xırab kerdo,[[Pehlewi]]y saz kerdo u qralê İrani biyo.Dewro [[Rıza Şah]] de İran zaf biyo qewetıne.[[Farski]] zıwano resmi biyo.Erdê İrani zaf endustrilize biyo,şarê İrani zaf zengın biyo.Ema [[Cengê Dınyaê Dıyine]] de [[Rıza Şah]] [[Almanya]] desteg kerdo u 26 Keşkelun 1941 de İran terk kerdo.Bahdo [[Mıhemmed Rıza Pehlewi|Mıhemmed Rıza Şah]] biyo qralê İran.1 Nisan 1979 de İran de yew xowerdayış ameyo meydan u [[Mıhemmed Rıza Pehlewi|Mıhemmed Rıza Şah]] İran terk kerdo.1979 de [[Pehlewi]y xırab biyo u [[Ruhullah Xomeni]] [[İran|Cumhuriyetê İrano İslami]] saz kerdo.
 
 
 
==Sistemê İdare==
İran yew cumhuriyeto de İslamiyo u İran kokê qanunê İrani [[Şeriet]]o.İdareyê İrani de serdarê dini,resiocumhur,serdar estê.Serdaro dini serdaro de tewr pilo.Bahdo reisocumhur yeno.İran de 30(hirıs) eyaleti estê.Paytextê eyaleti [[Farski]]: مرکز markaz / [[Zazaki]]: merkezo.Namey eyaleti استان (ostān) = eyalet u استان‌ها (ostānhā) = eyaletiyo.İdarekaro eyaleti استاندار ostāndāro.
[[File:Schema gvt iran.png|thumb|center|700px|]]
[[Dosya:IranNumbered.png|350px|right|İran'ın 30 ostanının haritası]]
{| border="0" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center"
|
# [[Tehran]]
# [[Qum (eyalet)|Qum]]
# [[Markazi (eyalet)|Markazi ]]
# [[Kazvin]]
# [[Gilan (eyalet)|Gilan]]
# [[Erdebil]]
# [[Zencan (eyalet)|Zencan]]
# [[Azerbaycanê Rocvetışi (eyalet)|Azerbaycanê Rocvetışi]]
# [[Azerbaycanê Rocawani (eyalet)|Azerbaycanê Rocawani]]
# [[Kurdıstan (eyalet)|Kurdıstan]]
# [[Hemedan (eyalet)|Hemedan]]
# [[Kırmanşah (eyalet)|Kırmanşah]]
# [[İlam (eyalet)|İlam]]
# [[Lurıstan (eyalet)|Lurıstan]]
# [[Xuzıstan (eyalet)|Xuzıstan]]]
# [[Çeharmehal u Bextıyari (eyalet)|Çeharmehal u Bextıyari]]
||
<ol start=17>
<li>[[Kohgıluye u Buyer-Ehmed (eyalet)|Kohgıluye u Buyer-Ehmed]]
<li>[[Buşehr (eyalet)|Buşehr]]
<li>[[Fars (eyalet)|Fars]]
<li>[[Hurmızgan (eyalet)|Hurmızgan ]]
<li>[[Sistan u Beluçıstan (eyalet)|Sistan u Beluçıstan]]
<li>[[Kırman (eyalet)|Kırman]]
<li>[[Yezd (eyalet)|Yezd]]
<li>[[İsfehan (eyalet)|İsfehan]]
<li>[[Sımnan (eyalet)|Sımnan]]
<li>[[Mazenderan (eyalet)|Mazenderan]]
<li>[[Gulıstan (eyalet)|Gulıstan]]
<li>[[Xorasanê Zımey (eyalet)|Xorasanê Zımey]]
<li>[[Xorasanê Rezewi (eyalet)|Xorasanê Rezewi]]
<li>[[Xorasanê Veroci (eyalet)|Xorasanê Veroci]]
<li>[[Elbruz (eyalet)|Elburz]]
|}
 
 
 
 
==Demografiye==
===Nıfus===
| '''1,204,882'''<ref name="Statistical Center of Iran" />
|}
[[File:Iran Population (1880-2005).JPG|thumb|350px|Nıfusê İran]]
 
===Şari===
[[File:Iran Population (1880-2005).JPG|thumb|350px|Nıfusê İran]]
%80-85ê nıfusê İrani aidê yew şaro ke şarê İraniyo.([[Farsi]],[[Gileki (xelq)|Gileki]],[[Mazenderani]],[[Kurd|Kurdi]],[[Lurki|Luri]] u bini)<ref>https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html</ref>%10-12ê nıfusê İrani [[Tırk]]o.%2ê nıfusi [[Ereb]]o u şarê binani zi [[İran]] de cıwiyenê.
===Zıwani===
[[İslamo Şii]] bawerışê İrano resmiyo u %90 ê nıfusê İrani [[Şii]]yo.%8 ê nıfusi [[İslamo Sunni|Sunni]]yo.<ref>https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html</ref>%2 ê nıfusi [[Zerduşt]],[[Xıristiyaniye|Xıristiyan]],[[Behai]],[[Cıhudiye|Cıhud]]o.<ref>http://www.fidh.org/IMG/pdf/ir0108a.pdf</ref>
== Ekonomiye ==
[[File:Tehran skyline may 2007.jpg|thumb|right|300px|Merkezê Ekonomi,Tehran]]
[[Ekonomiye|Ekonomiy]]ê İrani zaf qewetıno.İran Feqetde hem makroekonomi,hem zi mikroekonomi estê.<ref>http://www.traveldocs.com/index.php?page=about-iran-2</ref>Ekonomiya İran her serre beno pil.[[İGM]] İran $1.003 trilyono u rêzê xo 17ıno.(Ema mabênê mılletanê ğerbi iqtısadê İrani ra hewlo. İran zaf petrol u qaz roşeno.
==Kultur==
[[File:Esfahan-shah-sq.jpg|thumb|center|700px|]]
819

vurnayışi