Menuyê bıngehi ake

Wikipedia β

Efğanıstan yew dewletê qıtaya Asyayo. Cayê xo verocê (cenubê) qıtaya Asya dero. Dormey Efğanıstani de Tırkmenıstan, Ozbekıstan, Pakıstan, Tacikıstan, İran u Çin estê.

Cumhuriyetê Efğanıstano İslami
جمهوری اسلامی افغانستان
Jomhūrī-ye Eslāmī-ye Afġānistān (Farski)
د افغانستان اسلامي جمهوریت
Da Afġānistān Islāmī Jomhoriyat (Peştuki)
Desmal û Arma
Flag of Afghanistan.svg National emblem of Afghanistan.svg
Slogan: لا إله إلاَّ الله و أشهد أن محمد رسول الله
Marş: Suroudi Milli
Xerita
Afghanistan on the globe (Afro-Eurasia centered).svg
Şınasiye
Zıwan Dariki u Peştuki
Paytext Kabil
Sûka tewr gırde Kabil
Sazbiyayış Tebaxe 8 ,1919
Cıwiyayış
Şar Efğan
Hıkumet Cumhuriyeto İslami
Serdar Hamid Karzai
Din İslam
Erd 647.500 km²
Nıfuso texminki 31,056,997
Sıxletiye 43/km²
Ekonomiye
Endekse gırdbiyayışe merduman 0.398 nızmo
Pere Efğani
Kodê perey AFN
Cayge
Wext (UTC+4:30)
İnternet af
Kodê têlefoni +93

Paytextê Efğanıstani sûka Kabıliyo. Nıfusê xo 31,889,923yo. Şarê Efğanıstani Peştun, Tacık, Xezer u Ozbekan ra yeno pêra. Zıwanê xoyo resmi Farski u Peştukiyê. Sistemê idarey cumhuriyeto. Efğanıstani serra 1919ıne de xo reyno ra, xoseriya xo ilan kerda. Serdarê cıyo verên Hamit Karzaiyo.

Tedeestey

EtimolociyeBıvurne

Namê Efğanıstani (Farski: افغانستان‎, maneyê "Herranê Efğanan") ra yeno.[1] Efğan Farski de namê merdımanê Peştunan rê vaciyeno.[2]

Coğrafya u iklımBıvurne

Efğanıstan de zaf koyi estê u Efğanıstan zaf kohıno u berzo. Rocakewtış de Koyê Hindukuşi, veroc de Kohê Çeğayi u zımey de Koyê Pamir estê. Berziya Nowşaki 7492 metreya u Efğanıstan de tewr cayo berzo. Rocawan u verocê Efğanıstani koyın niyê ema enê erdan de roy çıniyê u cenaney nêbeno. Efğanıstan de royê Amu Derya, Helmend, Farahrud, Murgap u Herirudi estê. İklımê Efğanıstani iklimo serdıno. Zımıstan zaf serdo u amnani zi zaf germo.[3]

TarixBıvurne

Tarixê Efğanıstani kıhano. Efğanıstan de tewr raveri İ.V 500 de İranıcan hukım kerdo. Bahdo İskenderê Gırdi erdê Efğanıstani işğal kerdo u o zeman ra pey zi Baktriya saz biya. Baktriya serra İ.P 50ıne de xırabe biya u İP. 50-125 de İskıtıcan hukım kerdo. Dewrê Miyanêni de erdê Efğanıstani de Tahiriyan, Samaniyan, Ğaznewiyan, İmperatoriya Selçukiyana Gırdi, Xarezmşahiyan, Moğolan u Timuriyan hukım kerdo. Mabeynê seserraan 14ıne - 19ıne de Efğanıstan de Baburıcan hukım kerdo u Efğanıstan zaf biyo quwetın. Seserra 19ıne de be gırdbiyayışê kolonizasyoni ra piya lecê İngıltere-Efğanıstani sıfte kerdo. 1839-1842 miyan de Lecê İngıltere-Efğanıstani I biyo u enê leci de Efğani ğelıb biyê. Serra 1878ıne de anciya lec sıfte biyo u enê leci de Efğani meğlub biyê. Tewr pey 1919 de yew lec ameyo meydan u Efğanıstan biyo xoser. Dewrê Moderni de Efğanıstan de dı leci biyê. Kanun 7, 1979 – Şıbate 15, 1989 miyan de Lecê Sowyet-Efğani ameyo meydan. Serra 2001ıne de anciya Efğanıstan de lec sıfte biyo u nêqediyo, ewro zi Efğanıstan de lec esto.[4]

Sistemê idareyiBıvurne

Efğanıstan yew cumhuriyetê do İslamiyo u qanunê Efğanıstani qanunê Şerietio. Efğanıstan pêro piya hirıs u çehar (34) wılayetan (Peştuki: ولسوالۍ volasvaleyi) ra yeno pêra:

DemografiyeBıvurne

NıfusBıvurne

Nıfusê Efğanıstani 30,419,928o[5]

ŞariBıvurne

Efğanıstan de grubê şaran
Şar Fotraf World Factbook / Library of Congress Country Studies texmini (2004–ewro World Factbook / Library of Congress Country Studies texmini (ver-2004)
Peştu   42% se re 38–50
Tacik   27% 25–26.3% (ninan ra 1% Qızılbaşê)
Hazari   9% se ra 10–19
Uzbek 9% se ra 6–8
Aimak 4% 500,000 to 800,000
Tırkomen 3% se ra 2.5
Beluc 2% 100,000
Ê bini (Pashai, Nurıstani, Erebi, Brahui, Pamiri, Gujjar, uêb.) 4% se ra 6.9

ZıwaniBıvurne

Dari u Peştuki zıwanê Efğanıstaniyê resmiyê, dı zıwani resmiyê hema Farski deha hirayo.

Zıwanê Efğanıstani
Zıwan World Factbook / Library of Congress Country Studies (1992-ewro) Ethnologue / World Factbook / Iranica (pre-1992 texmini)
Dari) 50% 25-50%
Peştuki 35% 35-55%
Uzbeki 8.5% 9%
Tırkmenki 2.5% 500,000 qıseykerdoği
30 others (Balochi, Nuristani, Pashayi, Brahui, Hindko, Pamiri, Kyrgyz, Gujari, etc.) 4% 4%

BaweriyeBıvurne

 
Herat de yew fabrika

EkonomiyeBıvurne

Ekonomiya Efğanıstani zaf xırabeya. Seserra 20ıne de ekonomiye biye quwetıne ema ewro be leci ra piya zaf biye xırabe.

Kultur u literaturBıvurne

Mıtbaxê Efğanan zaf zengıno.

 
A table setting of Afghan food in Kabul.
 
Afghan men feasting on palao in the Kunar Province.

GaleriyeBıvurne

ReferansiBıvurne